- An interview with Dr Prakash Budhathoky, Senior Consultant Dental Surgeon by WHO Nepal Communications Team in Kathmandu
Dr Prakash always wanted to serve people in need. Motivated to pursue medicine after seeing his fellow villagers in Dang facing troubles for the lack of health workers, Dr Prakash initially was not sure whether his parents, who come from a humble background, could afford his medical education. But Dr Prakash never had to pay for his education as he always bagged one or the other scholarship. Senior Dental Surgeon Dr Prakash currently serves as the head of the Department of Eyes, Nose, Ear and Throat at the Department of Health Services. Dr Prakash, who is also a diabetes patient, recently recovered from a COVID-19 infection. Dr Prakash generously shares his COVID-19 experience with us. Excerpts from an online interview:
Could you please give us your brief introduction?
I was born in Dang, a district in western Nepal. In my village, it was difficult to find a person who could administer an injection even for minor health issues. So, I thought I could fill that gap and help the villagers in need. I was quite good in studies and topped in both school and college. I was awarded a Nepal government scholarship and did my bachelor’s degree from India, while I pursued master's in China. I never had to pay for education. I decided to go for a Bachelor’s in Dental Surgery mainly to be able to I start clinical and make a living immediately after my bachelor’s degree. Since my family’s economic condition was not good, I thought I that could not afford to do a Master’s after MBBS and start paid clinical practice. I entered government service in 2063 BS. Before that, I worked in the private sector for around eight years. I had always wanted to join the government service. After that I won another scholarship to pursue my Master’s in China. After that, I also briefly worked at Bir Hospital. Presently, I am working as the Head at the Department of Eyes, Nose, Ear and Throat at the Department of Health Services. I am a senior consultant dental surgeon.
When and how did you know that you were infected with COVID-19. How was the feeling when you came to know that you were infected?
Since it is a new disease, many things are yet to be known. Since I am a student of science, I used mask, hand sanitizers and maintained physical distance throughout. I was confident that this will help me to protect from COVID-19 infection. However, since I have been working for the control and prevention of COVID-19, I need to meet many people every day and many of them could be COVID-19 positive. I had held a similar meeting with Lalitpur Metropolitan City Mayor Chiri Babu Maharjan. A few days later the mayor tested positive. I thought I was not exposed because I had worn a mask and had maintained enough physical distance. So, I did not undergo a RT-PCR test as I was neither symptomatic.
After a few days, I traveled to Province-2 representing the MoHP to inspect Birjung Hospital, Janakpur Hospital, Rajbiraj Hospital, and other district hospitals. We set up a system there to ensure regular health services are not affected due to COVID-19 scare.
Therefore, I think I got exposed during my hospital visits in Province-2 where I spent seven days and not during my meeting with the mayor in Lalitpur. Upon return to Kathmandu I started developing symptoms like fever and fatigue. Initially I thought it was related to travel tiredness. However, the fever started rising which led me to testing that came back positive.
Talking about the feeling, I am a diabetes patient, and belong to the vulnerable group. Therefore, I was quite concerned about the possibility of developing severe symptoms due to this comorbidity.
Did you require medical care?
Yes. After staying in home isolation for three days, my blood oxygen saturation started falling. At some point it reached 85 and I started facing difficulty in breathing. I also started developing dry cough. I then consulted my friends who are doctors and they suggested that I get admitted in private hospitals like Mediciti, HAMS and Norvic. But since I am a government employee, I decided to visit Teku Hospital instead, which in my view is the best when it comes to COVID-19 treatment. Luckily, I did not need ventilator support, I just needed ICU support.
How did you find the services at the Hospital?
The services at the Teku Hospital were very good. They work day in and day out. I would like to thank the entire hospital staff, including doctors, nurses, paramedics and supporting staff.
In your view how can the testing and treatment process be improved?
First of all, Nepal government has done more than its capacity. Initially it offered all the services free of cost as policymakers might have thought that this pandemic will not last long. I also would like to appeal to the general public that they should also be careful. One major lapse I see is in communication. So, the Nepal government should engage local people, health workers and clubs, etc. Once these groups of people understand the guidelines of the Nepal government, they will make the people aware. Only this way the testing and treatment will be effective.How did COVID-19 outbreak change your roles and responsibilities. How did it affect your personal and family life?
Firstly, our hygiene habits have undergone a big change. For example, we earlier only washed our hands after using the restroom or before eating food. But now we regularly wash our hands. We also have now learned we can stay socially close while maintaining physical distance. It has changed our lifestyle when it comes to eating and involving in physical activities. We started eating healthy and doing exercises. Another change is that we started working remotely and holding virtual meetings. All of a sudden, we are technology friendly. The most important aspect seems to me that all of us, from all walks of life learned that there is nothing more important than health.
As you said health is equally important for all, irrespective of their social or economic status. Could you please elaborate to us the concept of Universal Health Coverage, bottlenecks in its implementation and how can we achieve it?
It’s true that UHC has not yet been adopted globally, and that 50 percent of the world’s population have been left out of this. Around 100 million people slip to poverty just because of higher spending on health. Nepal’s new constitution promulgated in 2015 has enshrined basic health service, which is also a sort of UHC. Basic health service is free for all even if they live in the remote villages of let us say Dolpa or Jumla. Based on this promulgation, at every local level there will be a hospital each, the foundation laying for which was recently completed. These are some good examples of working towards UHC. For services beyond basic health services, health insurance services is the way forward which is another stepping stone towards UHC. For those who cannot pay the insurance premium, the government will do it.
**
‘‘सरकारी अस्पतालहरू सर्वोकृष्ट हुन्’’
— वरिष्ठ दन्त शल्यचिकित्सक, डा. प्रकाश बुढाथोकीसँग विश्व स्वास्थ्य संगठन नेपालको सञ्चार टोलीले लिएको अन्तर्वार्ता
डा. प्रकाशले आवश्यकतामा रहेका जनताको सधैँ सेवा गर्नुभयो । दाङ्गमा रहेका आफ्ना गाउँलेहरूले स्वास्थ्यकर्मीको अभावमा दुःख पाएको देखेपछि चिकित्सा शास्त्र पढ्न प्रेरित हुनुभएका डा. प्रकाश औसत आर्थिक अवस्था भएका आफ्ना आमाबुबाले आफ्नो पढाइको खर्च धान्न सक्ने कुरामा ढुक्क हुनुहुन्थेन तर डा. प्रकाशले आफ्नो शिक्षाका लागि कहिल्यै पैसा तिर्नु परेन किनभने उहाँले एउटा नभए अर्को छात्रवृत्ति पाइरहनु भयो । वरिष्ठ दन्त शल्यचिकित्सक डा. प्रकाश हाल स्वास्थ्य सेवा विभाग अन्तर्गतको आँखा, नाक, कान र घाँटीसम्बन्धी विभागको प्रमुखको रूपमा कार्यरत हुनुहुन्छ । आफैँमा मधुमेहको बिरामी डा. प्रकाश हालै कोभिड—१९बाट निको हुनुभएको छ । डा. प्रकाशले हामीसँग कोभिड—१९को सङ्क्रमणसँग जुध्दाको आफ्नो अनुभव हामीसँग बाँड्नु भएको छ । अन्तर्वार्ताको सम्पादित अंश :
कृपया आफ्नो परिचय दिनुहोला ।
म पश्चिम नेपालको दाङ्ग जिल्लामा जन्मिएको हुँ । मेरो गाउँमा, सामान्य स्वास्थ्य समस्याका लागि सुई लगाउने स्वास्थ्यकर्मी पाउन पनि मुश्किल हुने गर्दथ्यो । त्यसैले मैले गाउँमा भएको स्वास्थ्यकर्मीको रिक्तता पूरा गर्ने र सहयोगको आवश्यकतामा रहेका गाउँलेहरूलाई सहयोग गर्ने सोचेँ । म पढाइमा अब्बल थिएँ र विद्यालय तथा कलेज दुवै सर्वोकृष्ट विद्यार्थी भएर उतीर्ण भएँ । मैले नेपाल सरकारबाट छात्रवृत्ति पाएँ र स्नातक तह भारतमा पूरा गरेँ, भने स्नातकोत्तर चीनबाट सकाएँ । मैले मेरो शिक्षाका लागि कहिल्यै पैसा तिर्नु परेन । मैले दन्त शल्यचिकित्सामा स्नातक गर्ने निर्णय गरेँ, यसो हुँदा म पढिसक्ने बित्तिकै क्लिनिक खोलेर जीविका चलाउन सक्थेँ । मेरो परिवारको आर्थिक अवस्था राम्रो नभएकाले, म स्नातकोत्तर पढ्न सक्दिनँ जस्तो लाग्थ्यो, र त्यसैले मैले क्लिनिकमा काम गर्न शुरू गरेँ । म सरकारी सेवामा वि.स. २०६३ मा आबद्ध भएँ । त्योभन्दा अघि, मैले निजी क्षेत्रमा करिब ८ वर्ष काम गरेँ । सरकारी सेवामा प्रवेश गर्नु मेरो सधैँको चाहाना थियो । सरकारी सेवामा आबद्ध भएपछि मैले चीनमा स्नातकोत्तर पढ्ने छात्रवृत्ति पाएँ । त्यसपछि, मैले छोटो समयका लागि वीर अस्पतालमा काम गरेँ । हाल, म स्वास्थ्य सेवा विभाग अन्तर्गतको आँखा, नाक, कान र घाँटीसम्बन्धी विभागको प्रमुखको रूपमा कार्यरत छु । म वरिष्ठ कन्सल्टेन्ट दन्त शल्यचिकित्सक हुँ ।
तपाईँ कोभिड—१९ सङ्क्रमित हुनुभएको कुरा कहिले र कसरी थाहा पाउनु भयो ? आफू सङ्क्रमित भएको थाहा पाउँदा तपाईँलाई कस्तो लाग्यो ?
यो नयाँ रोग भएकाले, धेरै कुराहरू अझै थाहा पाउन बाँकि छ । म विज्ञानको विद्यार्थी भएको नाताले, म मास्क, स्यानिटाइजरको प्रयोग गर्थेँ र सबै अवस्थामा भौतिक दूरी पनि कायम गर्थेँ । यी कुराहरूले मलाई कोभिड—१९को सङ्क्रमणबाट बचाँउछ भन्ने विषयमा म ढुक्क थिएँ । तर, म कोभिड—१९को रोकथाम तथा नियन्त्रणमा आबद्ध भएकाले, मैले दैनिकजसो धेरै मानिसहरूलाई भेट्नु पर्थ्याे र तीमध्ये धेरै जना कोभिड—१९ सङ्क्रमित व्यक्तिहरू पनि हुनसक्ने थिए । मेरो बैठक ललितपुर महानगरपालिकाका मेयर श्री चीरबाबु महर्जनसँग भएको थियो । त्यसको केही दिनपछि मेयर सा’बमा कोभिड—१९को सङ्क्रमण देखियो । म जोखिममा परेको छैन जस्तो लाग्यो किनभने मैले मास्क लगाएको थिए र पर्याप्त भौतिक दूरी पनि कायम गरेको थिएँ । त्यसैले मैले आरटी—पिसिआर परीक्षण गराइन र ममा कुनै लक्षण पनि देखिएको थिएन ।
त्यसको केही दिनपछि, म स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयको प्रतिनिधित्व गर्दै प्रदेश २ मा रहेको वीरगञ्ज अस्पताल, जनकपुर अस्पताल, राजविराज अस्पताल तथा अन्य जिल्ला अस्पतालको निरीक्षण भ्रमणमा निस्किएँ । हामीले उक्त अस्पतालहरूमा कोभिड—१९का कारणले नियमित स्वास्थ्य सेवा प्रभावित नहोस् भन्नका लागि एक प्रणालीको स्थापना गर्याैँ ।
त्यसैले, सात दिनको प्रदेश २ को भ्रमण तथा ललितपुरको मेयर सा’बसँगको बैठकमा पनि म जोखिममा परिनँ भन्ने मेरो सोचाइ थियो । काठमाडौं फर्किएपछि, ममा थकाइ लाग्ने र ज्वोरो आउने जस्ता लक्षण देखापरे । शुरूमा त यात्राका कारण थकित भएको जस्तो लाग्यो तर ज्वरो बढ्न थाल्यो र परीक्षण गराउँदा नतिजा पोजिटिभ आयो ।
अनुभव कस्तो रह्यो भन्दा, म मधुमेहको बिरामी हो र जोखिममा रहेको समूहमा पर्छु । त्यसैले, यो रोगका कारण ममा जटिल लक्षणहरू देखा पर्छन् कि भन्ने मेरो चिन्ता थियो ।
के तपाईँ अस्पताल पनि भर्ना हुनुभयो ?
भएँ । तीन दिनसम्म घरमै आइसोलेसनमा बस्दा, मेरो रगतमा अक्सिजनको मात्रा घट्न थाल्यो । कुनै अवस्थामा त घटेर ८५ पनि पुग्यो र सास फेर्न पनि गाह्रो हुन थाल्यो । सुख्खा खोकी पनि शुरू भयो । त्यसपछि मैले मेरा चिकित्सक साथीहरूको परामर्श लिएँ र उनीहरूले मलाई मेडिसिटी, ह्याम्स र नर्भिक जस्ता निजी अस्पतालमा भर्ना हुन सुझाए तर म आफैँ सरकारी कर्मचारी भएकाले, मैले टेकु जाने निर्णय गरेँ, जुन मेरो विचारमा कोभिड—१९को उपचारका लागि सबैभन्दा राम्रो अस्पताल हो । भाग्यवश, मलाई भेन्टिलेटर आवश्यक परेन, सघन उपचार कक्षको मात्रै आवश्यकता पर्याे ।
तपाईँलाई अस्पतालको सेवा सुविधा कस्तो लाग्यो ?
टेकु अस्पतालमा उपलब्ध सेवा सुविधा एकदमै राम्रो थियो । उनीहरूले दिनरात नभनी काम गर्छन् । म अस्पतालको चिकित्सक, नर्स, पारामेडिक्स र सहयोगी कर्मचारीहरू लगायत सम्पूर्ण कर्मचारीहरूलाई धन्यवाद दिन चाहान्छु ।
तपाईँको विचारमा परीक्षण र उपचारको प्रक्रियालाई सुधार गर्न के गर्नुपर्छ ?
सबैभन्दा पहिले, नेपाल सरकारले आफ्नो क्षमताभन्दा बढी काम गरेको छ । शुरूवाती चरणमा सबै सेवाहरू निःशुल्क रूपमा उपलब्ध गराइएका थिए किनभने नीति निर्माताहरूले यो महामारी धेरै समयसम्म चल्दैन जस्तो सोचेका थिएँ । म सर्वसाधारण जनतालाई सचेत रहन पनि आह्वान गर्न चाहान्छु । एक प्रमुख कमजोरी संचारकाे हकमा रहेको छ । त्यसैले, नेपाल सरकारले स्थानीय जनता, स्वास्थ्यकर्मी, क्लब जस्ता व्यक्ति वा संस्थालाई परिचालन गर्नुपर्छ । यी समूहहरूले नेपाल सरकारबाट जारी गरिएका मार्गदर्शनहरू बुझेको खण्डमा, उनीहरूले अन्य मानिसहरूलाई पनि सचेत बनाउन सक्छन् । यसरी मात्रै परीक्षण र उपचार प्रभावकारी हुनसक्छ ।
कोभिड—१९ महामारी शुरू भएपछि, तपाईँको भूमिका र जिम्मेवारीमा कसतो परिवर्तन आयो ? यसले तपाईँको व्यक्तिगत र पेशागत जीवनमा कसरी प्रभाव पार्याे ?
पहिलो कुरा त, सरसफाईसम्बन्धी हाम्रो व्यवहारमा ठूलो परिवर्तन आएको छ । उदाहरणका लागि, पहिले हामी चर्पीको प्रयोग गरेपछि वा खाना खानुअघि मात्रै हात धुन्थ्यौँ । तर अहिले हामी नियमित रूपमा आफ्ना हात सफा गर्छौँ । हामीले भौतिक दूरी कायम राखेर पनि सामाजिक रूपमा नजिक हुनसक्छौँ भनेर सिकेका छौँ । खाना खाने तथा शारीरिक व्यायाम गर्ने सवालमा पनि यसले हाम्रो जीवनशैली फेरिदिएको छ । हामीले स्वस्थ खाना खान थालेकाछौँ र व्यायाम पनि गर्न थालेका छौँ । अर्को परिवर्तन भनेको, हामीले भौतिक रूपमा नभेटिकनै काम गर्न थालेकाछौँ र भर्चुअल बैठकहरू बस्न थालेकाछौँ । एकाएक हामी प्रविधि अनुकूल भएकाछौँ । मेरो लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको हामी भिन्न भिन्न भए पनि हामी सबैले स्वास्थ्यभन्दा ठूलो कुरा अर्को केही रहेनछ भनेर बुझेकाछौँ ।
तपाईँले भन्नुभयो कि स्वास्थ्य सबैका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ, मानिसहरू जुनसुकै सामाजिक वा आर्थिक हैसियतको भए पनि । स्वास्थ्यमा सर्वव्यापी पहुँच, यसको कार्यान्वयनमा रहेका समस्या तथा यसलाई कसरी हासिल गर्न सकिन्छ भन्ने बारेमा हामीलाई केही बताइदिनुहुन्छ कि ?
स्वास्थ्यमा सर्वव्यापी पहुँच विश्वव्यापी रूपमा लागू गरिएको छैन भन्ने कुरा सत्य हो र यसबाट विश्वको धेरै जनसङ्ख्या बाहिर रहेको छ । ठूलो जनसङ्ख्या स्वास्थ्यमा गर्नुपर्ने खर्चकै कारण गरिबीतर्फ धकेलिन्छन् । वि.स. २०७२ सालमा जारी भएको नेपालको संविधानले आधारभूत स्वास्थ्य सेवाको प्रत्याभूति गरेको छ, जुन स्वास्थ्यमा सर्वव्यापी पहुँचकै एक हिस्सा हो । आधारभूत स्वास्थ्य सेवा सबैका लागि निःशुल्क रहेको छ, मानिसहरू डोल्पा वा जुम्ला जस्तो विकट स्थानमै वसोवास गर्ने भएता पनि यो संविधानमा आधारित हुँदै, प्रत्येक स्थानीय तहमा अस्पतालको पहुँच हुनेछ, जसले स्वास्थ्यमा सर्वव्यापी पहुँचको आधारशीला बनाउनेछ, र यो काम हालै सम्पन्न भएको छ । स्वास्थ्यमा सर्वव्यापी पहुँचका विषयमा काम भएका केही राम्रा उदाहरणहरू पनि छन् । आधारभूत स्वास्थ्य सेवा एकाई स्वास्थ्य सेवाका लागि, स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम स्वास्थ्यमा सर्वव्यापी पहुँचका लागि पहिलो खुड्किलो हो । जसले बीमा शुल्क तिर्न सक्दैन, उनीहरूको बीमा शुल्क सरकारले तिरिदिनेछ ।